| Cote | Paris, BNF, Latin 6042 | ||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Cote(s) ancienne(s) | Colbert 3969 (f. 1r) | ||||||||||||||||
| Cote(s) ancienne(s) | Regius. 10208 (f. 1r) | ||||||||||||||||
| Datation | XII e s. | ||||||||||||||||
| Langue(s) |
|
||||||||||||||||
| Description matérielle brève |
|
||||||||||||||||
| Incipit repère | […] his penas dum co(m)plerent sua emina tardans […] (f. 4r) | ||||||||||||||||
| Explicit repère | […] co(m)paret quante rex stephan(us) audacie & anime p(er)ic(u)la n(on) refomudantis fuerit […] (f. 120v) | ||||||||||||||||
| Nom du manuscrit | Henrici Huntindun Historia Angl. (dos) ; |
Origine : inconnue, XVII e s. (possiblement reliure collection de Thou)
Technique : Reliure en parchemin blanc sur ais de carton
Décor : sans
Gardes : contregardes en papier ; 3 gardes en papier en début et 3 gardes en papier en fin de volume
[3] + 122 folios + [3]
253 × 173 mm
Parchemin
-
Cahiers, tous quaternions signés en fin de cahier, sauf 1 (bifeuillet de garde), 15 (ternion) et 17 (bifeuillet) : 1 (f. 1-2, anciennes gardes), 2 (Ff. 3-10, signé .I.), 3 (f. 11-18, signé .II.), 4 (f. 19-26, signé .III.), 5 (f. 27-34, signé .IIII.), 6 (f. 35-42, signé .V.), 7 (f. 43-50, signé .VI.), 8 (f. 51-58, signé .VII.), 9 (f. 59-66, signé .VIII.), 10 (f. 67-74, signé .IX.), 11 (f. 75-82, signé .X.), 12 (f. 83-90, signé .XI.), 13 (f. 91-98, signé .XII.), 14 (f. 99-106, signé .XIII.), 15 (f. 107-112, signé .XIIII.), 16 (f. 113-120, signé .XV.), 17 (f. 121-122, non signé).
Formule : 1 2, 2 8-14 8, 15 6, 16 8, 17 2
caroline
sans
Texte : Trois initiales ornées, toutes incluses dans le premier quaternion de l’ Historia anglorum : f. 3 : C/um, en rouge et vert, avec motifs végétaux et têtes animales ; f. 4 : B/ritannia, à l’encre, à motifs végétaux ; f. 10 : G/aius, à l’encre, formant un hybride zoomorphe ailé serpentiforme. Initiales monochromes (parfois munies d’un filigrane bleu ou rouge), en rouge, bleu, jaune ou vert. Intitulés en rouge ou en vert. Vers la fin du texte, à partir du f. 93r, petites lettrines rouges ou bleues en alinéa ou dans le cours du texte. Décoration d’inspiration anglaise (Stirnemann 1993). Présence de quelques indications de couleur pour la réalisation des initiales filigranées (Stirnemann 1993, p. 128-130).
Dans les parties consacrées aux listes d'évêques et d’abbés (ff. 1r-2v et 121v-122v), intitulés en rouge ou en vert ; tracés des colonnes en rouge, en bleu ou en vert. Certaines lettrines S (pour sanctus) en rouge.
sans
Ex-libris (en grande partie effacé) du Mont Saint-Michel (f; 117v)
Origine : Ce manuscrit aurait été réalisé par les soins de Robert de Torigni (Delisle 1868, 385 ; Delisle 1872, LV) ; d’après un exemplaire conservé à l’abbaye du Bec-Hellouin (Delisle 1872, LIX-LXI). Il a été copié par deux scribes principaux pour l’ Historia anglorum. Le début du texte de l’Historia anglorum contient un colophon de 1135 (f. 3r : « … Anno Gratiae Millesimo Centesimo Tricesimo Quinto »). Ex-libris de l’ Abbaye du Mont Saint-Michel, en partie effacé, mais lisible par transparence f. 117v et transparaît par impression de l’encre au f. 118r : Iste liber (est monasterii) sancti Micheli in pericolo maris (Stirnemann 1993, p. 127). Une autre hypothèse est que le manuscrit aurait été produit à l’Abbaye du Bec, puis amené au Mont Saint-Michel par Robert de Thorigny vers 1154 (Greenway 1996, p. cxxii ; Stirnemann 1993, p. 140 : « The manuscript listed in the Bec inventory as item 132, In alio historia Henrici de gente Anglorum libri X, may refer to BN lat. 6042 ».). Le catalogue médiéval de la bibliothèque du Bec mentionne plusieurs copies de l’ Historia anglorum.
Destinée : Ce manuscrit a appartenu à Jacques Auguste de Thou 🔎 (dont il portait le numéro 274 dans le catalogue de sa bibliothèque) puis à celle de Colbert 🔎 (coté 3969, f. 1), avant de rentrer dans la bibliothèque royale.
Notice Archives et manuscrits (Bibliothèque Nationale de France).
Delisle L., Le Cabinet des manuscrits, Hildesheim, G. Olms, 1868, t. II, p. 385.
Delisle L., Chronique de Robert de Torigni, abbé du Mont-Saint-Michel, suivie de divers opuscules historiques de cet auteur et de plusieurs religieux de la même abbaye, le tout publié d’après les manuscrits originaux , t. 1, Rouen, A. Le Brument, 1872, [étude du ms Latin 6042, p. LV-LXI], Gallica
Avril F. (1967), « La décoration des manuscrits au Mont Saint-Michel (Xl e-XII e siècles) », in Millénaire monastique du Mont Saint-Michel, 2, ed. R. Foreville, Paris, Lethielleux, p. 233-234, pl. 17-21;
Pohl B. (2014), « Abbas qui et scriptor? The Handwriting of Robert of Torigni and His Scribal Activity as Abbot of Mont-Saint-Michel (1154-1186) », Traditio, 69, p. 45-86, cité p. 52, 54-70, 77, 82 et pl. 8 et 9 p. 85.
Pohl B. (2015), « When did Robert of Torigni first received Henry of Huntingdon’s Historia Anglorum and why does it matter? », The Haskins Society Journal, 26, p. 143-167, Jstor.
Pohl B. et Gathagan L. (2018), A companion to the Abbey of Le Bec in the central Middle Ages (11th-13th Centuries), Leiden - Boston (Mass.), Brill, cité p. 101, 104, 121-122, 176, 186.
Sirnemann P. (1993), « Two twelfth-century bibliophiles and Henry of Huntingdon’s Historia Anglorum », Viator, 24, p. 121-142, sp. 121.
Greenway, D. (1987), « Henry of Huntingdon and the manuscripts of his Historia Anglorum », Anglo-Norman Studies, 10, p. 103-126.
Greenway D. (éd.) (1996), Historia Anglorum: the history of the English people, Oxford, Clarendon Press (Oxfors medieval texts), notice du ms. p. cxxii-cxxiii (témoin B).
Bisson T. (2019), « The Scripts of Robert of Torigni: Some Notes of Conjectural History », Tabularia (dossier Sources en ligne), DOI : 10.4000/tabularia.3938 (Openedition.org)
Lecouteux S. (2018), « Écrire l’histoire des abbés du Mont Saint-Michel 2. Robert de Torigni, ses outils, ses sources et sa méthode de travail », Tabularia (dossier Sources en ligne), DOI : 10.4000/tabularia.2973 (Openedition.org)
Dumville D.N. (1985), « An early text of Geoffrey of Monmouth’s HRB », Arthurian Literature, 4, p. 1-36 (sp. p. 11).
| Division | Ff. 1v-2v | |
|---|---|---|
| Description matérielle |
|
|
| Titre donné par le manuscrit | Nomina omnia Archiepiscoporum et episcoporum / Nomina omnia Archiepiscoporum et episcoporum | |
| Identification | Nomina omnia Archiepiscoporum et episcoporum (catalogue d’archevêques, évêques et abbés de diverses localités) |
Intitulé de début :
Incipit (introduction) :
In sequenti folio inuenies Nomina omniu(m) archiep(isco)po(rum) Rothomagensiu(m) […] (f. 1ra)
Explicit (introduction) :
[…] quod uix aut nu(n)q(ua)m in alio ep(iscop)atu inuenies, tot s(an)c(t)os ep(iscop)os in uno episcopatu fuisse. (f. 1rb)
Incipit (table) :
Rothomagus [rubrique illisible] Sanvtus Nigasius archiepiscopi I us […] (f. 1ra)
Explicit (itable) :
[…] Lanfranc(us). Anselm(us). Rodule(us). Willelm(us). Tedbald(us). Thomas. Richard(us). (f. 2vd)
Annotation(s) : -
Glose(s) : -
-
Édition(s) de référence : -
Texte : intitulés en rouge ou en vert ; tracés des colonnes en rouge, en bleu ou en vert. Certaines lettrines S en rouge (pour sanctus)
Autres informations codicologiques : ces folios, ainsi que les 121v-122v sont réglés à la pointe sèche. Ces deux parties (ff. 1-2 et 121v-122v) ont été écrites plus tardivement que le texte principal. La copie date des 3 e et 4 e quart du XII e s. (Stirnemann 1993, p. 122).
Les tables 17 à 24 sont manquantes ; peut-être un feuillet a-t-il disparu (Delisle 1872, p. LVII note 1). La table 16 correspond à Canterbury, dont est issu l’explicit ci-dessus.
Relevé d’après l’introduction (f. 1) :
In sequenti folio invenies : ;
- 1. Nomina omnium archiepiscoporum Rothomagensium
- 2. Et nomina omnium episcoporum Constantiensium
- 3. Et nomina quorumdam episcoporum Sagiensium
- 4. Et quedam nomina episcoporum Baiocensium
- 5. Et quedam nomina episcoporum Abrincensium
- 6. Et quedam nomina episcoporum Lexoviensium
- 7. Et quedam nomina episcoporum Ebroicensium
- 8. Et nomina abbatum Sancti Michaelis de Periculo maris
- 9. Et nomina abbatum Becci
- 10. Et nomina episcoporum Lingonensium
- 11. Et nomina episcoporum Carnotensium
- 12. Et nomina episcoporum Wintoniensis ecclesia
- 13. Et nomina episcoporum Cenomanica urbis
- 14. Et nomina pontificum Pictaviensium
- 15. Et nomina episcoporum Nannetensium
- 16. Et nomina archiepiscoporum Cantuaria
Listes signalées mais manquantes :
- 17. Et nomina episcoporum Belvacensium
- 18 Et nomina archiepiscoporum Senonensium
- 19. Et nomina episcoporum Parisiensium
- 20. Et nomina episcoporum Aurelianensium
- 21. Et nomina episcoporum Silvanectensium
- 22. Et nomina archiepiscoporum Turonensium
- 23. Et nomina episcoporum Andegavensium
- 24. Et nomina abbatum Gemeticensium
n. r.
Pohl B. et Gathagan L. (2018), A companion to the Abbey of Le Bec in the central Middle Ages (11th-13th Centuries), Leiden - Boston (Mass.), Brill, p. 121-122.
Gazeau V. (2014), « Die Werke des Robert von Torigni als Quellen zur Erstellung einer Prosopographie der normannischen Äbte », dans R. Berndt (dir.), Eure Namen sind im Buch des Lebens geschrieben". Antike und mittelalterliche Quellen als Grundlage moderner prosopographischer Forschung , Münster, Aschendorff , p. 241-259, sp. p. 243.
Annales
prosopographie
| Division | Ff. 3r-120v | |
|---|---|---|
| Description matérielle |
|
|
| Titre donné par le manuscrit | Historia Anglorum / Historia Anglorum | |
| Identification | Henricus Huntendunensis (1084?-1155) 🔎 Historia Anglorum |
Intitulé de début (prologue) :
Incipit p(ro)logus hystoriae anglorum contextae ab Henrico huntendunensi archidiacono Anno Gratiae Millesimo Centesimo Tricesimo Quinto (f. 3r)
Incipit (prologue) :
CVm in om(n)i fere litt(er)aru(m) studio dulce laboris lenim(en) & su(m)mu(m) doloris solam(en) […] (f. 3r)
Explicit (prologue) :
[…] Aspice magne pat(er) q(u)odeuenere potentes / Aspice q(ua)m nichili sit honor, lux gl(ori)a mundi (f. 4r)
Intitulé de fin (prologue) :
Expl(icit) p(ro)logus ad Alexandrum Lincoliensem ep(iscopu)m Directus (f. 4r)
Intitulé de début (texte) :
Historiae Anglor(um) Liber prim(us). Incip(it) de regno Romanoru(m) in Britannia. (f. 4r)
Incipit (texte) :
Britannia igitur Beatissima insularu(m) secunda frugibus et arboribus copiosa riuis […] (f. 4r)
Explicit (texte) :
[…] Vn(de) co(m)paret quante rex Steph(anus) audacie et animi p(er)ic(u)la n(on) reforundantis fuerit. (f. 120v)
Annotation(s) : Nombreux signes Nota, .A. et quelques manicules. Annotations et corrections de la main de Robert de Thorigny (Pohl 2014). Millésimes ajoutés en marge, souvent sous la forme An. + millésime.
Glose(s) : sans
Rédaction en 10 livres (version 4), se terminant en 1146 (Greenway 1996, p. cxxiii).
Édition(s) de référence : Greenway 1996
Texte : Trois initiales ornées, toutes incluses dans le premier quaternion de l’ Historia anglorum : f. 3 : C/um, en rouge et vert, avec motifs végétaux et têtes animales ; f. 4 : B/ritannia, à l’encre, à motifs végétaux ; f. 10 : G/aius, à l’encre, formant un hybride zoomorphe ailé serpentiforme. Initiales monochromes (parfois munies d’un filigrane bleu ou rouge), en rouge, bleu, jaune ou vert. Intitulés en rouge ou en vert. Vers la fin du texte, à partir du f. 93r, petites lettrines rouges ou bleues en alinéa ou dans le cours du texte. Décoration d’inspiration anglaise (Stirnemann 1993).
Autres informations codicologiques : le scribe ayant copié la première partie (ff. 3-55v) est possiblement celui du ms. Avranches 159, f. 4-206 (Greenway 1996, p. cxxii-cxxiii: Stirnemann 1993, p. 123). Présence de quelques indications de couleur pour la réalisation des initiales filigranées (Stirnemann 1993, p. 128-130).
En 10 livres :
L’ouvrage se termine en l’an 1147
Greenway D. (éd.) (1996), Historia Anglorum: the history of the English people, Oxford, Clarendon Press (Oxfors medieval texts).
Greenway D. (trad.) (2002), Henry of Huntingdon, The History of the English People, 1000-1154, Translated from the Latin, Oxford, Oxford University Press (Oxford World's Classics).
Arnold T. (éd.) (1879), Henrici archidiaconi Huntendunensis Historia Anglorum. The history of the English : from A. C. 55 to A. D. 1154... by Henry, archdeacon of Huntingdon , London, Longman (Rerum britannicarum medii aevi scriptores, 74), [témoin F de l’édition] Gallica
Stirnemann P. (1993), « Two twelfth-century bibliophiles and Henry of Huntingdon’s Historia Anglorum », Viator, 24, p. 121-142, DOI : 10.1484/J.VIATOR.2.301244 (Jstor).
Greenway, D. (1987), « Henry of Huntingdon and the manuscripts of his Historia Anglorum », Anglo-Norman Studies, 10, p. 103-126.
Chroniques (universelles, nationales, etc.)
| Division | F. 121r | |
|---|---|---|
| Description matérielle |
|
|
| Titre donné par le manuscrit | s. t. (pour sans titre) | |
| Identification | Capitula sive canones concilii Londiniensis, anno 1151 |
Intitulé de début :
Anno d(omi)nice incarnationis M o C o L o I o, papat(us) do(m)ni Eugenii pape .III. […] (f. 121r, en marge)
Incipit :
Multor(um) exp(er)im(en)ta morbor(i)s, nouas nos cog(nouerun) medicinas qu(a)erere, ut t(ri)bulationib(us) q(ui) inuener(en)t nos nimis […] (f. 121r)
Explicit :
[…] hui(us) au(tem) statuti tem(pt)atores, q(uia) re(m) exe(m)plo p(er)niciosa(m) i(n)ducet, anath(em)ati subiciendos n(on) dubitamus. (f. 212r)
Annotation(s) : sans
Glose(s) : sans
Édition(s) de référence : Councils and Synods… 1981, I/2, p. 821-826.
Texte : initiales monochromes en rouge ou en bleu. Numérotation des 8 capitula en rouge (Cap.I., etc.)
Autres informations codicologiques : -
En marge de gouttière, dans un cartouche (double encadrement en rouge avec lignes ornementales jeunes et bleues), l’intitulé complet du texte :
Anno d(omi)nice incarnationis M o C o L o I o, papat(us) do(m)ni Eugenii pape .III. incipiente VII o, Anglor(um) rege Stephano regnante anno XVI, p(re)sidente Tebbaldo Cantuariensi archiep(iscop)o, toci(us) Britannie p(ri)mate (et) sedis ap(osto)lice legato anno XIII o, celebratu(m) e(st) Londonie (con)ciliu(m) m(en)se Martio, in quo statuta hec fuer(un)t que subter annexa sunt.
Whitelock D., Brett M, Brooke C.N.L. (éd.) (1981), Councils and Synods with Other Documents Relating to the English Church, Oxford, Clarendon Press, I/2, p. 821-826.
n. r.
Annales
Concile
| Division | Ff. 121v-122v | |
|---|---|---|
| Description matérielle |
|
|
| Titre donné par le manuscrit | s. t. (pour sans titre) / titre médiéval établi d’après l’intitulé de début ou de fin, normalisé (ortho-typo) | |
| Identification | Nomina omnia Archiepiscoporum et episcoporum (suite du catalogue d’archevêques, évêques et abbés de diverses localités) |
Intitulé de début :
Nomina pontificis cui(us)q(ue) […] q(uo)s int(ra) est medius, sol q(ua)si Remigius s(a)c(r)ificat eni(m) dum facie oblatio m(en)se hor(um) ita dicant(ur) nomina pontificu(m). (f. 121v a)
Incipit :
Sextus. Sinicius. Amausius. Betausius. Ap(e)rius. Mad(er)uianus […] (f. 121v a)
Explicit :
S(an)c(tu)s Goffridus. Robert(us) ep(is)c(opus) (et) comes. S(an)c(tu)s Hunbaldus. Hugo. Hugo. Henricus. f. 122v c)
Annotation(s) : sans
Glose(s) : sans
Texte : intitulés en rouge. Encadrement des colonnes en rouge. Initiales S (pour sanctus) rehaussées de rouge
Autres informations codicologiques : Liste présentée en tableaux de plusieurs colonnes 3 (f. 122v), 4 (f. 121v) ou 5 (f. 122r). Ces deux parties (ff. 1-2 et 121v-122v) ont été écrites plus tardivement que le texte principal. La copie date des 3 e et 4 e quart du XII e s. (Stirnemann 1993, p. 122).
D'après la table donnée en début de volume (f. 1), voici le contenu :
n. r.
Pohl B. et Gathagan L. (2018), A companion to the Abbey of Le Bec in the central Middle Ages (11th-13th Centuries), Leiden; Brill, p. 121-122.
Gazeau V. (2014), « Die Werke des Robert von Torigni als Quellen zur Erstellung einer Prosopographie der normannischen Äbte », dans R. Berndt (dir.), Eure Namen sind im Buch des Lebens geschrieben". Antike und mittelalterliche Quellen als Grundlage moderner prosopographischer Forschung , Münster, Aschendorff , p. 241-259, sp. p. 243.
Annales
prosopographie