| Division | Ff. 1-72 |
|---|---|
| Datation | dernier tiers du XII e siècle, probablement entre 1166 et 1200 (peut-être sous l’abbé Robert de Torigni, entre 1166 et 1186), ou début du XIII e siècle. |
f. 1-72
173 à 175 x 128 à 130 mm
Parchemin
Deux déchirures du parchemin, survenues lors de sa préparation, ont été recousues (f. 7, 39). Légères traces d’humidité en marge extérieure en début de volume (f. 2-12).
9 Cahiers, tous quaternions (non signés sauf le premier) : 1 (f. 1-8, signé « I(us) » à la fin), 2 (f. 9-16), 3 (f. 17-24), 4 (f. 25-32), 5 (f. 33-40), 6 (f. 41-48), 7 (f. 49-56), 8 (f. 57-64) et 9 (f. 65-72).
Les folios 70r-72v sont restés vierges.
Une main montoise de la seconde moitié du XII e siècle (ou du début du XIII e siècle).
Titre en minuscules rouges (vermillon ?). Nombreuses initiales de couleur rouge (vermillon ?).
Origine : Cette partie du recueil, regroupant des oeuvres de l’évêque saint Hilaire de Poitiers, semble avoir été copiée au Mont Saint-Michel sous l’abbé Robert de Torigni (1154-1186). Elle pourrait avoir eu pour modèle un manuscrit offert par l’évêque de Bayeux Philippe de Harcourt à l’abbaye du Bec vers 1165.
Destinée : Partie réunie avec les trois autres unités codicologiques entre le XIII e et le XVII e siècle.
-
-
| Division | Ff. 1r-39r | |
|---|---|---|
| Description matérielle |
|
|
| Titre donné par le manuscrit | Liber beati Hilarii episcopi de sinodis | |
| Identification | Hilarius 🔎 De sinodis |
Intitulé de début :
Incipit lib(er) beati Hylarii ep(iscop)i de sinodis ad ep(iscop)os Galli(a)e (f. 1r)
Incipit :
Dilectissimis et beatissimis fr(atr)ib(us) ep(iscop)is Germanie prime (et) Germanie s(e)c(un)de, (et) Belgice p(ri)me (et) Belgice s(e)c(un)de […] (f. 1r)
Constitutu(m) mecu(m) habebam, Fr(atr)es k(arissi)mi in tanto silentii temp(or)e nullas […] (f. 1r)
Explicit :
[…] interpretatio h(ome)ousyon uni(us) sub(stanti)e et ho(m)eousyon similis sub(stanti)e, sed p(er) h(ome)ousyon oportet intelligi (f. 39r)
Intitulé de fin :
Expli(cit) lib(er) s(an)c(t)i Hyl(arii) Pictauensis ep(iscop)i de sinodis (f. 39r)
PL 10, col. 479-546.
CPL 434
Titres : lettres minuscules rouges
Initiales : initiales de couleur rouge
Autres informations codicologiques : les lettres indiquant les initiales de couleur pour le rubricateur sont encore visibles en marge dans le corpus de traités de saint Hilaire de Poitiers (en particulier f. 5-24v).
Migne J.-P. (éd.) (1845), « Sancti Hilarii Liber de Synodis, seu De Fide orientalium », in Sancti Hilarii Pictaviensis episcopi opera omnia, juxta editionem monachorum ordinis sancti benedicti e congregatione s. Mauri, tomus secundus et ultimus , Paris, Vrayet ( Patrologiae cursus completus. Series latina, t. 10, col. 479-546).
n. r.
Sources philosophiques et théologiques
Commentaires
| Division | Ff. 39r-52v | |
|---|---|---|
| Description matérielle |
|
|
| Titre donné par le manuscrit | Contra Constancium imperatorem | |
| Identification | Hilarius 🔎 Contra Constantium imperatorem |
Intitulé de début :
Incip(it) eiusdem c(ontr)a Constancium Augustum (f. 39r)
Incipit :
Tempus est loquendi : Q(uia) iam preteriit tempus tacendi. (Christus) expectet(ur) q(uia) obtinuit Anti(christu)s […] (f. 39r)
Explicit :
[…] habes (ergo) quod nescis et tribuis que non intelligis : equanimit(er) imp(er)itus in tuis, insolent(er) in Dei reb(us) ignarus (f. 52v)
Intitulé de fin :
Explic(it) liber s(an)c(t)i Hylarii ep(iscop)i cont(ra) Consta(n)tium (f. 52v)
PL 10, col. 577–603.
CPL 461
Titre alternatif : Liber in Constantium imperatorem
Titres : lettres minuscules et intitulés en rouge
Initiales : initiales de couleur rouge
Migne J.-P. (éd.) (1845), « Sancti Hilarii Liber contra Constantium imperatorem », in Sancti Hilarii Pictaviensis episcopi opera omnia, juxta editionem monachorum ordinis sancti benedicti e congregatione s. Mauri, tomus secundus et ultimus , Paris, Vrayet ( Patrologiae cursus completus. Series latina, t. 10, col. 577–603).
Rocher A. (éd.) (1987), Hilaire de Poitiers, Contre Constance, Paris, Le Cerf (Sources Chrétiennes, 334), p. 166–222.
n. r.
Commentaires
| Division | Ff. 52v-55v | |
|---|---|---|
| Description matérielle |
|
|
| Titre donné par le manuscrit | Ad Constancium Augustum, liber primus | |
| Identification | Hilarius 🔎 Ad Constantium Augustum, liber primus |
Intitulé de début :
Incipit eiusdem ad Constantium imp(er)atorem (f. 52v)
Incipit :
Benefica (sic. Benignifica) natura tua d(omi)ne beatissime Auguste cum benigna uoluntate concordat […] (f. 52v)
Explicit :
[…] longe anteq(ua)m eccl(es)iam ingrederentur scripserint de se loquitur ip(s)a sententia (f. 55v)
Intitulé de fin :
Expli(cit) lib(er) s(an)c(t)i Hylarii ep(iscop)i ad Constancium imp(er)atore(m) (f. 55v)
CPL 459
PL 10, col. 577–564 ; CSEL 65, 181-187.
Titres : lettres minuscules rouges
Initiales : initiales de couleur rouge
Migne J.-P. (éd.) (1845), « Sancti Hilarii Liber Ad Constantium imperatorem, liber unus », in Sancti Hilarii Pictaviensis episcopi opera omnia, juxta editionem monachorum ordinis sancti benedicti e congregatione s. Mauri, tomus secundus et ultimus , Paris, Vrayet ( Patrologiae cursus completus. Series latina, t. 10, col. 557–564).
Feder A. (éd.) (1916), Hilarius Pictaviensis, Tractatus mysteriorum, Collectanea antiariana, Ad Constantium imperatorem, Hymni, Fragmenta. Pseudo-Hilarius, Epistula ad Abram filiam, Hymni, Vienne-Leipzig, Tempsky-Freytag (Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum, 65), p. 181-187.
Rocher A. (éd.) (1987), Hilaire de Poitiers, Contre Constance, Paris, Le Cerf (Sources Chrétiennes, 334), p. 166–222.
n. r.
Commentaires
| Division | Ff. 55v-59v | |
|---|---|---|
| Description matérielle |
|
|
| Titre donné par le manuscrit | Liber secundus ad Constantium | |
| Identification | Hilarius 🔎 Ad Constancium Augustum, liber secundus ) |
Intitulé de début :
Incip(it) ei(us)de(m) ad eumd(em), que(m) (et) Co(n)stantinopoli eide(m) ip(s)e tradidit (f. 55v)
Incipit :
Non sum nescius, piissime imp(er)ator, que de n(on )nullis negotiis ad conscience publice audienciam p(er)ferantur p(ro) dignitate eor(um) qui eloquunt(ur) […] (f. 55v)
Explicit :
[…] regenerationis mee simbolum (et) doctrine euangelice scienciam ab ea (sic. habeam) iuxta ista no(n) dissonans (f. 59v)
Intitulé de fin :
Expl(icit) l(iber) II ad Consta(ntium) (f. 59v)
PL 10, col. 563–572.
CPL 460
Titres : lettres minuscules et inittulés en rouge
Initiales : initiales de couleur rouge
Migne J.-P. (éd.) (1845), « Sancti Hilarii Liber Ad Constantium imperatorem, liber secundus », in Sancti Hilarii Pictaviensis episcopi opera omnia, juxta editionem monachorum ordinis sancti benedicti e congregatione s. Mauri, tomus secundus et ultimus , Paris, Vrayet ( Patrologiae cursus completus. Series latina, t. 10, col. 563–572).
Feder A. (éd.) (1916), Hilarius Pictaviensis, Tractatus mysteriorum, Collectanea antiariana, Ad Constantium imperatorem, Hymni, Fragmenta. Pseudo-Hilarius, Epistula ad Abram filiam, Hymni, Vienne-Leipzig, Tempsky-Freytag (Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum, 65), p. 197-205.
n. r.
Commentaires
| Division | Ff. 59v-60v | |
|---|---|---|
| Description matérielle |
|
|
| Titre donné par le manuscrit | exemplum blasphemie Auxencii | |
| Identification | Hilarius 🔎 Exemplum blasphemiae Auxentii |
Intitulé de début :
Incip(it) exemplum blasphemie Auxencii (f. 59v)
Incipit :
Beatissimis et gl(ori)osissimis imp(er)atorib(us) Valentiniano (et) Valenti augustis Auxenci(us) ep(is)c(opus) eccl(es)ie Mediolanensiu(m) […] (f. 59v)
Ego q(ui)dem, piissimi Imp(er)atores, estimo n(on) oportere sexcentor(um) ep(iscop)or(um) unitate(m) post tanto (sic : tantos) labores […] (f. 59v)
Explicit :
[…] Que eni(m) bene de s(an)c(t)is scripturis catholice fidei exposita s(un)t pietas u(est)ra p(er)uidet hec retractari non oportere. (f. 60v)
Intitulé de fin : -
PL 10, col. 617-618.
CPL 462
Titres : lettres minuscules rouges
Initiales : initiales de couleur rouge
Migne J.-P. (éd.) (1845), « Sancti Hilarii Exemplum blasphemiae Auxentii », in Sancti Hilarii Pictaviensis episcopi opera omnia, juxta editionem monachorum ordinis sancti benedicti e congregatione s. Mauri, tomus secundus et ultimus , Paris, Vrayet ( Patrologiae cursus completus. Series latina, t. 10, col. 617-618).
n. r.
Commentaires
| Division | Ff. 60v-64v | |
|---|---|---|
| Description matérielle |
|
|
| Titre donné par le manuscrit | Liber Sancti Hylarii episcopi adversus Arrianum Auxentium, Mediolanensium episcopum | |
| Identification | Hilarius Adversus Arrianum Auxencium liber |
Intitulé de début :
Incip(it) lib(er) s(an)c(t)i Hylarii ep(iscop)i adv(er)s(u)s Arrianu(m) Auxenciu(m), Mediolanensium ep(iscopu)m (f. 60v)
Incipit :
Dilectissimis fratrib(us) in fide paterna manentib(us) (et) Arrianam heresim detestantib(us) ep(iscop)is (et) o(mn)ib(us) plebib(us) Hylari(us) conseruus […] (f. 60v)
Speciosum q(ui)dem nomen e(st) pacis, (et) pulchra est opinio unitatis […] (f. 60v)
Explicit :
[…] anathematizatis Arrianis, (Christu)m Deum uerum predicabant (sic : predicabunt) (f. 64v)
Intitulé de fin :
Explicit lib(er) s(an)c(t)i Hylarii ep(iscop)i adu(er)sus Auxentiu(m) Arrianu(m) archiep(iscopu)m Mediolanensiu(m) (f. 64v)
PL 10, col. 609-618.
CPL 462
Titres : lettres minuscules rouges
Initiales : initiales de couleur rouge
Autre information codicologique : en fin du texte, en marge inférieure, d’une autre main : Uno cunctor(um) ore (et) corde decernitu(ur) omousion sc(ri)bi debere (id est) ei(us)dem cu(m) pat(re) substa(n)ciam filiu(m) confiteri.
Migne J.-P. (éd.) (1845), « Sancti Hilarii Contra Arianos vel Auxentium Mediolanensem », in Sancti Hilarii Pictaviensis episcopi opera omnia, juxta editionem monachorum ordinis sancti benedicti e congregatione s. Mauri, tomus secundus et ultimus , Paris, Vrayet ( Patrologiae cursus completus. Series latina, t. 10, col. 609–618).
-
Commentaires
| Division | Ff. 65r-69v | |
|---|---|---|
| Description matérielle |
|
|
| Titre donné par le manuscrit | Pomponii Mele de corographia | |
| Identification | Pomponius Mela De chorographia (liber I, incomplet) |
Intitulé de début :
Incip(it) lib(er) p(ri)mus Pomponii Mele de corographia (f. 65r)
Incipit :
Orbis situm dicere aggredior, impeditum opus (et) facu(n)die mi(ni)me capax […] (f. 65r)
Explicit :
[…] Sup(er) hunc ingens palus amnem Tritona recipit, ip(s)a Tritonis, unde et Minerve cog<nomen> (f. 69v, le texte s’interrompt abruptement ainsi, en milieu de mot et en milieu de feuillet, comme dans son modèle (ms. Paris, BnF, lat. 152, f. 32v) ; les feuillets 70r-73v sont restés vierges)
Le ms. Paris, BnF, lat. 152 contient, au f. 32-32v (milieu du XII e s.), un fragment du De chorographia de Pomponius Mela. D’après M. C. Gormey, R. A. Rouse et R. H. Rouse (1984), l’examen du texte montre que ce fragment a servi de modèle au ms. Vendôme, BM, 189, f. 65r-69v, qui provient du Mont Saint-Michel et a probablement été copié sur un ms. donné au Bec vers 1163 par l’évêque de Bayeux Philippe d’Harcourt. Les auteurs pensent donc que le ms. Paris, BnF, lat. 152, fol. 32r-32v est un vestige du manuscrit donné au Bec par Philippe d’Harcourt et que le Vendôme, BM, 189, fol. 65r-69v est sa copie montoise.
Titres : lettres minuscules rouges
Initiales : initiales de couleur rouge
Autre information codicologique : ff. 70, 71 et 72 vierges.
Ranstrand G. (éd.) (1971), Pomponii Melae De Chrorographia libri tres, Göteborg, Almquist & Wiksell (Studia Graeca et Latina Gothoburgensia, 28), PHI Latin texts
Silberman A. (éd.) (1988), Pomponius Mela, Chorographie, Paris, Les Belles Lettres (Collection des universités de France), 1988.
Gormley C. M., Rouse M. A., Rouse R. H. (1984), « The medieval circulation of the De chorographia of Pomponius Mela », Mediaeval Studies, 46, p. 266-320.
Milham, Mary Ella (1981), « A MS Inventory of Pomponius Mela », Scriptorium, t. 35/2, p. 319-321.
Traités d’astronomie